eNepal

राज्यको पार्टीकरण प्रक्रिया

वैशाख ९, २०७३- जिल्लातिर एउटा आमचलन विकसित भएको छ, कुनै नयाँ सुरक्षा वा प्रशासनका पदाधिकारी आयो भने यो कुन दलको मान्छे हो भनेर खोजखबर गरिन्छ । स्थानीय निकाय वा जनताका बढी सरोकार हुने कार्यालयहरूका प्रमुखबारे पनि यस्तै खोजतलास गरिन्छ । यस्तो किन भयो त ? जिल्लातिर खटिने प्राय: कार्यालय प्रमुखहरू जिल्लामा कम झन्झट बेहोर्न त्यहाँका स्थानीय राजनीतिक शक्ति सन्तुलनअनुसार आफूलाई ओत लाउँछन् । कतिपय सन्दर्भमा जिल्लाका प्रभावशाली राजनीतिक शक्तिले केन्द्रमा आफ्नो दलको सरकार भएको मौका छोपी आफ्नै रोजाइका कर्मचारी भित्र्याउँछन् र तिनलाई पार्टीकै निर्देशनमा दलीय लाभहानिको आँकलन गरी काम गर्न–गराउन लाउँछन् । कोही सुरक्षा वा स्थानीय प्रशासनका प्रमुख आफूलाई स्वतन्त्र र सन्तुलनमा राख्न खोज्छन् भने तिनलाई जिल्लादेखि केन्द्रसम्मबाट सत्तारुढ दलीय घटकहरूको अनेक थरीका दबाब र तनाव बेहोर्नुपर्छ । कोही–कोही स्थानीय सुरक्षा वा प्रशासनका प्रमुख पहिलेदेखि नै यिनी फलानो दलका भित्रिया हुन् भन्ने प्रचार पाएको हुन्छ । त्यस्ता पदाधिकारीले दल विशेषसंँग आफ्नो खास सम्बन्ध भएकोमा गर्व पनि गर्छन् ।

संविधान आइसकेपछि ताजा सुुरुवात हुन्छ भने आम ठम्याई थियो । तर सत्तारुढ दलहरूमा राज्यलाई हेर्ने दृष्टिकोणकै समस्या छ । कुन मूल्य पद्धति हो, कुन प्रक्रिया हो, त्यसमा भिन्नता छुट्याउन सकेन । मूल्य पद्धति भनेको राजनीतिको निधि हो । जसरी हाम्रो सन्दर्भमा हजारौं वर्षदेखि सांस्कृतिक स्वतन्त्रता उपभोग गरिरहेका जातीय समूहहरूको बाहुल्य रहेको समाजमा समावेशीकरण संँगसंँगै सङ्घीयताको अवधारणा जोडिएर आयो भनेमात्र राष्ट्र निर्माणले गति पाउन सक्छ । राज्यलाई एउटा दृष्टिका आधारमा अगाडि बढाउने हो । त्यो भनेको मूल्य पद्धति हुन्छ । तर अहिलेका संस्थापनले सबै ठाउँमा आफूलाई अनुकूल हुने, तत्काल फाइदा हुने दृष्टिकोण ल्याइरहेका छन् र सोहीअनुसार गतिविधि गरिरहेका छन् । राज्यले निष्पक्षता (फेयरनेस) को ठाउँमा निगाहको वितरण (फेभरिटिजम) को कार्यनीति लिएको छ । निगाहको वितरणमा स्वभावत: दलीय कार्यकर्ता, दलका आर्थिक सहयोगदाता वा दलीय निर्देशनलाई शिरोपर गर्नेहरू प्राथमिकतामा पर्छन् ।

वर्तमान संविधानले राज्यको संयन्त्र कस्तो बनाउन खोजेको हो ? यस विषयमा संविधानका शब्दहरू नियाल्दा कलात्मक झल्किन्छ । अन्तरिम संविधानको विस्थापन र नयाँ संविधानको वरणको संक्रमणकालमा संस्थापन दलहरूले आफूखुसी संयन्त्रको कलेवर फेर्न थालेका छन् । त्यो भनेको पार्टी कू हो । राज्यका प्रत्येक अंगहरूमा दलीय प्रतिनिधिहरूको उपस्थिति रोज्नु र खोज्नु भनेको अधिकार प्राप्तकर्ताको छनोट गर्ने छुटको हक भनेर मात्र चुप लाग्न सकिंँदैन । हाम्रोजस्तो नवगणतान्त्रिक मुलुकमा जहाँ प्रत्येक बिहान लोकतन्त्र सुदृढ हुँदै गएको झ्याली पिटिन्छ र प्रत्येक साँझ यसप्रति षड्यन्त्र हुँदै गरेको सुइँको पाइन्छ । त्यस अर्थमा जनताका तर्फबाट छनोट भएका प्रतिनिधिहरू नभएका राज्यका ती अंग विशेषमा कस्ता पात्रको प्रवेश गराइँदैछ, त्यो महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय चासोको विषय हुनुपर्छ । संवैधानिक अंगहरूलाई दलीय महत्त्वाकांक्षाको औजार बनाउन खोज्ने, त्यसलाई अटेर गर्न चाहने पंक्तिलाई नानाथरीका अवगाल खडा गर्ने डरलाग्दो प्रवृत्ति मुखरित भएको छ । संवैधानिक अंगहरूमा कसरी एकपछि अर्को दलीय रोजाइका मान्छे शीर्षमा पुग्ने त्यसको नियोजित पंक्ति खडा गर्ने मनसुवाहरू प्रस्टिएका छन् । यसले शक्ति पृथकीकरण र राजकीय शक्ति सन्तुलनमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ भन्ने पक्षलाई अटेर नै गरिएको छ ।

सत्तारुढ दलले जनताको भावनात्मक शोषण गर्दैछन् । लोकतन्त्र र राष्ट्रियताप्रति मुलुकको विभिन्न भूगोलका बासिन्दाको समान लगाव रहँदै आएको छ । यही कारण हो कि लोकतन्त्रमाथि जबजब आघात पुग्छ, नेपाली जनता अगाडि बढ्छन् । अहिले देखापरेको अवस्था के हो भने गणतन्त्र र राष्ट्रियता खतरामा छ भन्दै आम जनताको भावनात्मक सौदाबाजी गरिंँदैछ । दल विशेषको महत्त्वाकांक्षा र स्वार्थलाई परिवर्तनका प्रत्येक पाइलाहरूसँंग आवरण दिंँदै अगाडि बढ्दै गर्दाको परिणति हो, राज्यको पार्टीकरण । हिजो परिवर्तनका लागि हिंँडेका दलहरू अत्यन्त आत्ममुखी र आत्मपरक सोचबाट राज्यलाई फेरबदल गर्न खोज्दैछन् । एकांगी दृष्टिकोणबाट अघि बढ्दा केवल दल विशेषको लाभहानिले ठाउँ र तिनका बर्चस्वशाली नेताको कृपादृष्टि पाएका पात्र पंक्तिहरूले विशेष अवसर पाइराखेका छन् । हो, यिनै दृष्टिकोणको कारणले राज्यको पार्टीकरण प्रक्रिया बढेको मान्न सकिन्छ ।

यसरी राज्यको पार्टीकरण गर्दा त्यसको अस्तित्व र छवि संकटमा पर्दैछ । जिल्लामा होस् वा केन्द्रमा जब राज्यलाई कुनै दल विशेषको छायाको रूपमा हेर्न थालिन्छ, त्यो नवगणतान्त्रिक परिवेशका लागि आसन्न संकटको द्योतक हो । संविधान मूलत: साधन र उपयोग गर्ने माध्यममात्र होइन, यो आपैंmमा आशा र विश्वासको केन्द्र पनि हो । सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई बलियो बनाउने र यसको संस्थागत विकास आवश्यक भन्ने बारेमा कसैको दुईमत नहोला । तर यस सम्बन्धमा ठोस चिन्तन आउन सकिरहेको छैन । राष्ट्रिय आकांक्षाको तस्वीरलाई सफा पार्ने र मुलुकको गन्तव्यको दिशा तोक्ने कार्य अझै सम्भव भइरहेको छैन । किन त ? राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रतिपक्षी स्वर छैन, यतिखेर । कोही सरकारमा छन्, कोही सरकार बाहिर भने कोही सडकमा । २०६३ को आन्दोलनको सफलतापछि सबैभन्दा बढी चर्चा र प्रश्रय पाएको शब्द हो– राष्ट्रिय सहमति । परिवर्तनका अनुयायी नेपाली जनता मुलुकको उज्यालोको आकांक्षालाई आत्मसात् गर्दै ती सहमति भन्ने शब्दका लाचार कमैया बन्न पुगेका छन् । विगतका राजनीतिक प्रयोगले सहमति भन्ने शब्दलाई विकृत र घृणित बनाइदिएको छ । सहमति भनेको प्रभुत्वशाली दलहरूमाझ राज्यको स्रोत र साधनको आफूखुुसी बाँडफाँड हो । दलीय भागबन्डाका आधारमा राज्यका विभिन्न अंगमा नियुक्ति गर्ने सोच त्यसैका सहउत्पादन हुन् । त्यो आन्दोलनको एक दशकपश्चात् पनि किन हुनैपर्ने प्रयत्नहरू हुनसकेनन् भन्ने विषयको लेखाजोखा गर्न उत्तिकै आवश्यक भएको छ, यतिखेर ।

संवैधानिक निकायहरूको स्वतन्त्रता, निष्पक्षता र योग्यताको सुनिश्चितताका प्रयोगहरूबारे विमर्श हुनु जरुरी छ । राज्यको परिवर्तनकारी विकासक्रम भनेको निर्धारित भूमिकाको उचित निर्वाह, निकायहरूको जिम्मेवारी र दायित्वहरूको सुसञ्चालन हो । वास्तवमा कुनै पनि राज्यको विकास भनेको मानव शरीरको विकासजस्तै हो । शारीरिक र मानसिक ढंगको स्वस्थता एवं भौतिक अंगहरू बीचको सन्तुलित वृद्धि भएन भने त्यो चिन्ताको विषय हुन्छ । तत्काल त्यसको उपचार र निरोधको काम गरिन्छ । त्यसैगरी राज्यको पुनर्संरचना गर्दै त्यसलाई आधुनिक, पारदर्शी, दायित्वपूर्ण, जनतामुखी गुणात्मकता बोकेको बनाउँदै लान एउटा साझा प्रक्रिया चाहिन्छ । प्रक्रियाको निरन्तरताले नै राज्यप्रतिको भरोसा अभिवृद्धि गर्छ । जनताले राज्य आफ्नो हो भन्ने ठान्छन् । लोकतन्त्र भनेको राज्य शासनमा नागरिकहरूको सम्मति, सहभागिता र स्वीकार्यता लिएर चल्ने व्यवस्था हो । यसका लागि परिवर्तनकारी भनिएका शक्तिहरूमा प्रतिबद्धता देखिएन । यसैले संविधानका पुस्तकमा के लेखिएको छ, त्यो गौण हुँदै गएको जनबुझाइ छ । यो भनेको राज्य विघटनको प्रक्रिया हो ।

प्रतिपक्ष राजनीति कहाँ छ ? भनिन्छ, मधेसमा आन्दोलन मध्यान्तरमा छ । आन्दोलनमा रहेका दल विशेषहरूले केही माग अघि सारेका छन् । त्यसका निम्ति अन्य शक्तिहरूसँंग पनि सामेलीकरण गरिंँदैछ । उता कांग्रेस आफ्नो कार्यसूची तय गर्नसकेको छैन, दिल्लीबाट फर्केपछि सभापति देउवाले के गोटी चाल्ने हुन्, त्यसबारे अनेक आंँकलन गरिंँदैछ । तर प्रतिपक्षी भूमिकाका रूपमा सरकारका सबै क्रियाकलापमाथि जागरुक अवलोकन र खबरदारी कसैको कार्यसूचीमा छैन । मूलधारका मिडिया सरकारका हिस्सेदार दल र नेताको अनुहार हेरेर चुप्पी साँधेका छन् । नागरिक समाजको ठूलो हिस्सा यो संविधान महाउत्कृष्ट हो भने प्रमाणित गर्ने उपक्रममा लागेका छन् । राज्यमा के कस्ता पात्र र प्रवृत्ति मौलाउँदै गएको छ, तिनले कुन पार्टीका आवश्यकता र आकांक्षालाई केवल अनुकूल बनाउँछन् भन्नेतिर आँखा चिम्लेका छन् ।

सदनको अंकगणित मैत्री हुनेले नै सरकारको नेतृत्व गर्छ, यो स्वाभाविक पनि हो । अहिले जति संविधानको स्वीकार्यतालाई फराकिलो पार्दै लानु र असन्तुष्ट पक्षलाई संशोधनमार्फत जोड्दै जानु जरुरी छ । त्यसैगरी राज्यका प्रत्येक अंगको विनिर्माणलाई पनि समावेशी, सन्तुलित र सुयोग्य बनाउँदै जानु आवश्यक छ । समयले वर्तमानको राजनीतिलाई यी दुई प्रकारको जिम्मेवारी एकैसाथ सुम्पेको छ । समानान्तर ढंगबाट यी दुइटै जिम्मेवारीलाई पालन गराउन प्रतिपक्षी स्वरलाई फराकिलो बनाउँदै लानु अपरिहार्य भएको छ । बलियो प्रतिपक्षी स्वरले नै राजनीतिमा स्थापित हुँदै गएको एकाधिकारवादलाई धक्का दिन सक्छ र सार्थक र सकारात्मक सरकारी दृष्टि बनाउन तागत दिन्छ । निश्चय नै सबैको नेपाल, समावेशी नेपाल निर्माण गर्ने सपना र आकांक्षा बोकेर मात्र नेपाललाई समुन्नत रूपको बनाउन सकिने होइन, नयाँ संविधानको महिमामण्डल मात्रले नै कार्यमूलक र परिणाममुखी ढंगबाट राज्य सञ्चालन हुनसक्छ । तैपनि प्रतिपक्षी स्वरलाई भुइँ सतहदेखि नै उठाउँदै लगियो भने लोकतन्त्रलाई रुग्ण हुनबाट जोगाउन कठिन हुँदैन– यो विषय पनि उत्तिकै यथार्थ हो । संविधानमार्फत लोकतन्त्र स्थापित भइसक्यो भनेर ढुक्क हुने बेला होइन यो । भन्नका लागि नेपाल खुला समाज हो ।

तर संक्रमण भएको हुनाले यहाँ जो पनि खेल्न सक्छ । राज्यको पार्टीकरणले खेल्न खोज्नेलाई पनि सम्भावित ठाउँ दिन सक्छ, यो खुला रहस्य हो ।

Related posts

Blackjack Online For Money – Where to Gambling Online For Money?

अविलास

The Ultimate Guide to Free Live Roulette: Play and Win Without Investing a Dime

अविलास

The Rise of Bitcoin in the Casino Market

अविलास

FreeCell Klondike Solitaire

अविलास

How to Find Online Casino List For Real Money Games

अविलास

Comprehending High Blood Pressure: Reasons, Symptoms, and Avoidance

अविलास

Notice: ob_end_flush(): failed to send buffer of zlib output compression (0) in /home/enepal/public_html/wp-includes/functions.php on line 5349